Muziek op Vrijdag: het Gregoriaans en Hildegard von Bingen

Vanmiddag reizen we terug naar de Middeleeuwen en wil ik jullie enkele Gregoriaanse muziekstukken voorschotelen. Bijna duizend jaar terug in de tijd, duizend jaar klanken die de oren van menig mens hebben gestreeld. En…als je nu schrikt van ineens een aankondiging over zulke oude muziek, geef dan juist niet op, want oud is niet altijd oubollig en ik heb voor vandaag prachtige stukken in petto die zelfs een moderne luisteraar zouden kunnen verrassen. Daarbij ga ik het hebben over één van de meest onorthodoxe vrouwen uit de westerse geschiedenis, een componiste wier muziek de laatste jaren op sommige vlakken een geheel nieuwe vorm en uitvoering krijgt. Dus lees en luister vooral verder.

Ik ben dol op Gregoriaans. De eenvoud van deze oude vorm van samenzang geeft mij persoonlijk een grote rust. Luisterend naar het Gregoriaans voel ik mij tijdloos en maar weinig muziek geeft mij de pure ervaring van ‘stil geluid’. Een van mijn grote favorieten is Hildegard von Bingen (1098-1179), die een geheel eigen richting toevoegde aan het oorspronkelijke Gregoriaans. Een opmerkelijke en vooruitstrevende vrouw die worstelde met haar vrouw-zijn in een mannenwereld en die, letterlijk, verder keek dan de stoffelijke wereld. Haar erfenis in de vormen van muziek, geschriften en vastgelegde visioenen is groot. Ik geef een korte samenvatting van haar leven.

Hildegard von Bingen is een van de eerste componisten van klassieke muziek die bij naam bekend is in onze westerse wereld. Von Bingen werd geboren als Hildegard von Bermersheim in een adellijk geslacht in de Duitse deelstaat Rijnland-Palts en legde reeds op haar vijftiende de gelofte af in het klooster van Disibodenberg. Als ‘tiendoffer’ trad zij echter al op haar achtste toe tot de vrouwengemeenschap van dit Benedictijnerklooster, waar abdis Jutta von Spanheim haar mentrix werd. Na het overlijden van Jutta von Spanheim werd Von Bingen gekozen tot nieuwe abdis. Tegen de wil van de abt van het monnikenklooster onder welke het nonnenklooster van Disibodenberg viel, stichtte Von Bingen rond 1150 een nieuw vrouwenklooster in het nabijgelegen Bingen en later volgde een dochterklooster te Eibingen. De productiviteit van Von Bingen bereikte rond deze periode een piek.

Ook had zij vele visioenen, die zij met behulp van haar secretaris, de monnik Volmar, optekende. Hoewel deze visioenen in eerste instantie argwanend werden bekeken door de kerk, kwamen zij uiteindelijk onder de aandacht van paus Eugenius III, waarna Von Bingen door hem aangespoord werd om haar werk voort te zetten, hetgeen best wel een opmerkelijk besluit was voor de kerk. In het nieuwe klooster te Bingen begon zij ook met componeren. Haar muziek is uniek en valt onder een geheel eigen tak van het Gregoriaans. Von Bingen schreef niet alleen muziek, maar ook tal van wetenschappelijke studies en verhandelingen over filosofie, geneeskunde, biologie en plantkunde. Daarnaast vond zij een geheel eigen alfabet uit.
Op 17 september 1179 overlijdt zij, en op het moment dat zij sterft baadt haar sterfkamer in een opmerkelijk helder licht, zo weten de aanwezigen bij haar sterfbed te vertellen. Haar relieken worden later overgebracht naar de parochiekerk te Eibingen.
In 2012 is zij door Paus Benedictus XVI zalig verklaard en postuum erkend als kerklerares. Ik doe haar eigenlijk veel te kort met deze summiere opsomming, maar als ik al haar kennis en kunde zou willen verwoorden dan wordt dit een wel erg lange log. Wie weet kom ik er in de toekomst nog eens op terug.

Terug naar de muziek, het Gregoriaans, waartoe de muziek van Von Bingen behoort.

Het Gregoriaans (carmen gregorium) is een naam in welke een duidelijke verwijzing zit naar Paus Gregorius I de Grote, die zowel in de Middeleeuwen als zelfs in onze huidige tijd grote invloed zou hebben gehad op de muziek in de kerkelijke liturgie. Volgens een legende zou een duif, als symbool van de Heilige Geest, de paus vele gezangen in het oor gefluisterd hebben. Paus Gregorius de Grote wordt daarom regelmatig afgebeeld met een duif op zijn schouder.

Om de stukken naar waarde te kunnen beluisteren volgen hier enkele kenmerken van het Gregoriaans:

  • De muziek heeft geen genoteerde maat of ritme en is vrij van ritmiek.
  • De melodie stjjgt en daalt in een golvende lijn, zwevend en zoekend naar een middelpunt.
  • Het frequentiebereik (de omvang van het aantal gezongen tonen oftewel ambitus) is beperkt. Hieruit volgt dat er kleine intervallen worden gezongen zonder duidelijke dynamiek (crescendo en decrescendo).
  • De muziek is monofoon (eenstemmig), puur vocaal (zang), heeft geen instrumentale begeleiding en werd zowel door mannen als door vrouwen gezongen. Mannenkoren maakten gebruik van jonge jongens waardoor de zuivere eenstemmigheid werd onderbroken door het zingen in octaven.
  • Vanwege de manier van componeren kan de zeggingskracht van het gezongen woord worden versterkt.
  • Antifonaal uitgevoerd worden gezangen om de beurt gezongen door twee helften van een koor (deelgroepen van het koor, een zangwijze oorspronkelijk afkomstig uit Syrië). Responsoriaal gezongen worden de gezangen afwisselend gezongen door het koor en een solist.
  • De muziek schijnt zijn oorsprong te vinden in de Joodse synagoge en de kerktoonsoorten (diatoniek) en de met een enkele toon per lettergreep (syllabische) gezangen wijzen op Griekse invloeden.

Heel duidelijk komt een aantal van deze eigenschappen naar voren op de CD ‘Chant, music for paradise’, The Cistercian monks of Stift Heiligenkreuz’. Ik heb gekozen voor lied 2, ‘Responsorium ‘Subvenite’.

 

De muziek van Hildegard von Bingen welke ik wil delen is O Euchari (geschreven voor Sint Eucharius, de eerste bisschop van Trier waar in 1147, tijdens een kerkelijke synode, Von Bingens visioenen kerkelijk werden erkend), hier uitgevoerd door het Oxford Camerata o.l.v. Jeremy Summerly. Ik vind dit persoonlijk een prachtig en puur stuk. Ogen dicht, de wind zachtjes op je wangen…. Zuiver genieten. 

 

Voor degenen die bovenstaande liederen wat zwaar te verteren vinden heb ik een versie van het ‘O Euchari’ gevonden die in een hedendaags ‘New Age’ jasje is gestoken, gezongen door de krachtige sopraan Emily van Evera op haar cd ‘Vision’. In deze uitvoering is het rustige, kabbelende Gregoriaans losgelaten en is het tot een krachtig, hedendaags, ritmisch stuk verworden. Juist het loslaten van de, voor sommige luisteraars wat moeilijk te volgen Gregoriaanse eigenschappen, maakt deze muziek ineens een stuk toegankelijker. Wat ik in deze versie ook boeiend vind is dat de invloeden uit het midden oosten van de geschiedenis van de Gregoriaanse muziek juist in deze uitvoering voor mij duidelijk hoorbaar zijn. Het is een modern uitstapje naar vervlogen tijden. Er zijn meerdere uitvoeringen van het O Euchari, door diverse musici, maar deze van Emily van Evera steekt daar naar mijn mening ver bovenuit. 

 

Hildegard von Bingen was eigenlijk haar tijd ver vooruit in die donkere middeleeuwen, wat haar en het door haar gestichte klooster ook wel in moeilijkheden heeft gebracht. Zij was zeer onorthodox. Haar beschrijving “Als een vrouw de liefde bedrijft met een man, voelt ze de warmte tot in haar brein. Dat brengt een zinnelijke verrukking teweeg…” lijkt de vroegst vastgelegde beschrijving van het vrouwelijk orgasme te zijn. Het is tegenwoordig eigenlijk ondenkbaar dat de abt of de abdis van een klooster het publiekelijk over seksualiteit zou hebben, laat staan het be- en opschrijven van de beleving van het gevoel van het vrouwelijk orgasme. Von Bingen wordt tegenwoordig nog steeds getypeerd als een sterke, uiterst veelzijdige en vooruitstrevende vrouw die zowel in het verleden, als ook in onze huidige tijd vele mensen binnen en buiten de kerk weet te inspireren. Mijzelf bepaald niet uitgezonderd. 

Zo brengt het bestuderen van oude muziek in de hedendaagse tijd op diverse vlakken weer verbreding met zich mee.

Ik wens jullie veel luisterplezier.

De Gans

‘Wherever we join in singing, praising, exalting and worshipping God, a little bit of heaven becomes present on earth’, Pope Benedict XVI, september 9th, Stift Heiligenkreuz.

Altijd als ik naar deze muziek luister, voel ik de aanwezigheid van mijn vader heel dicht om mij heen. Even een stukje hemel op mijn schouder, bijna zoals het citaat hierboven. Ik dank mijn Pappie voor zijn prachtige lessen en stimulans in de muziek. Ik kan met niemand op aarde meer zo eindeloos van gedachten en gehoor wisselen over muziek als dat ik dat deed samen met jou… 

Lees ook: Elfje ‘Hildegard‘ dat eerder deze week verscheen.


Verwijzingen naar aanleiding van de muziek en de tekst:

Cistercian monks of Stift Heiligenkreuz (Responsorium ‘Subvenite): http://www.stift-heiligenkreuz.org/

Oxford Camerata (O Euchari in Leta Vita): http://oxfordcamerata.com/

Emily van Evera (uitvoering O Euchari van de cd Vision): http://www.emilyvanevera.com/

De Nederlandse website gewijd aan Hildegard von Bingen: http://www.hildegardvanbingen.nl/


Mooi Leven, by De Gans heeft ook een pagina op Facebook, ik zou het heel leuk vinden als je me ook daar wilt volgen.

De Gans gakt ook op Instagram en Pinterest.

Pictures in this log are found on Pixabay.

6 thoughts on “Muziek op Vrijdag: het Gregoriaans en Hildegard von Bingen

  1. TOP in hoofdletters!

    En ja….kleine zijstraat…. je ziet vele namen als straatnamen terugkomen maar volgens mij weten veel te weinig mensen waarom die namen gekozen zijn en wat de achtergronden van die namen zijn.

  2. Prachtige muziek, van Hildegard! Ik ben grote fan van haar. Speel dergelijke muziek ook erg graag op de harp, zo simpel en puur, dat is dubbel therapeutisch! Mooi, dat je Hildegard en haar muziek onder de aandacht brengt! ❤️ X!

    1. Heel hemels he. Ik ben al weer aan het nadenken over wat ik jullie volgende week zal voorschotelen! Goed weekend 🙂

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *